Większość osób przyjeżdża do Kołobrzegu „na molo i promenadę”. Po drodze mija średniowieczną świątynię, resztki twierdzy, ślady jednej z najcięższych bitew miejskich na Pomorzu – i nawet się nie zatrzymuje. To spore marnotrawstwo, bo Kołobrzeg ma jedną z najbardziej warstwowych historii wśród polskich miast nadmorskich, a wiele jej śladów leży dosłownie kilka kroków od typowego szlaku plaża–deptak–port.
Poniżej przegląd tego, co w historii i zabytkach Kołobrzegu warto naprawdę „rozpakować”, jeśli ma się dość oglądania miasta wyłącznie przez pryzmat smażonej ryby i zachodów słońca.
Od solnego grodu do twierdzy – skrócona historia Kołobrzegu
Początki miasta są dużo starsze, niż sugerują sanatoryjne gmachy. Już w IX–X wieku istniał tu słowiański gród związany z warzeniem soli z miejscowych źródeł solankowych. Sól była wtedy towarem strategicznym, więc osada szybko zyskała znaczenie.
W 1000 roku powstało tu jedno z pierwszych biskupstw na ziemiach polskich, co świadczy o randze miejsca w państwie Piastów. Później miasto przechodziło pod wpływy książąt pomorskich, a następnie – od średniowiecza – rozwijało się jako bogaty port hanzeatycki, żyjący z handlu morsko-lądowego i soli.
Od XVIII wieku Kołobrzeg stał się twierdzą pruską. To wtedy ukształtował się jego militarny charakter: bastiony, fort, reduty. Podczas wojen napoleońskich miasto broniło się zaciekle przed wojskami francuskimi, co do dziś pobrzmiewa w lokalnych legendach i nazwach.
W 1945 roku Kołobrzeg został zniszczony w ponad 90% podczas ciężkich walk o dostęp do Bałtyku. Dzisiejsze miasto to w dużej mierze powojenna odbudowa, ale kilka kluczowych zabytków przetrwało, często dosłownie „na cudem uratowanych murach”.
Bazylika Mariacka – gotycka oś miasta
Bazylika konkatedralna Wniebowzięcia NMP to najważniejszy zabytek Kołobrzegu i dobry punkt startowy do zrozumienia miasta. Wysoka, ceglana bryła dominuje nad okoliczną zabudową – tak było też w czasach hanzeatyckiego bogactwa, kiedy świątynia powstawała od XIII wieku.
Wojna obeszła się z bazyliką brutalnie: budynek został ciężko zniszczony, odbudowa trwała dekady. Dzięki temu dziś widać wyraźnie „nakładkę” historii – gotyckie mury, rekonstrukcje z XX wieku, współczesne wyposażenie.
Co warto zobaczyć w środku bazyliki
Wnętrze bazyliki to nie tylko obowiązkowy „rzut oka z progu”, ale miejsce, w którym spokojnie można spędzić dłuższą chwilę.
- Gotyckie ołtarze i rzeźby – część z nich jest oryginalna, część przeniesiona i scalona po wojnie z różnych fragmentów wyposażenia.
- Unikatowy siedmioramienny świecznik – wysoki na kilka metrów, pochodzi jeszcze z czasów średniowiecza, jest jednym z symboli świątyni.
- Witraże – powojenne, ale przemyślane, dobrze korespondują z surową cegłą i wysokimi sklepieniami.
- Wieża widokowa (jeśli akurat jest udostępniona) – z góry dobrze widać układ starego miasta i to, jak bardzo zmienił je powojenny urbanizm.
Zwiedzanie bazyliki warto połączyć z krótkim spacerem po okolicznych ulicach – tu najlepiej widać przejście od historycznej zabudowy do powojennych bloków i pensjonatów.
Twierdza Kołobrzeg i system fortyfikacji
Kołobrzeg był jednym z najważniejszych punktów obronnych Prus na wybrzeżu Bałtyku. Ślady dawnej twierdzy pierścieniowej rozrzucone są po całym mieście i okolicy. Część umocnień zniknęła, inne wtopiono w miejską tkankę, ale kilka obiektów można zobaczyć bez większego wysiłku.
Najbardziej charakterystyczną pozostałością jest Reduta Morast przy porcie jachtowym – bastion z XVIII wieku, dziś wkomponowany w marinę. Warto zwrócić uwagę na jej kształt i położenie: dawniej kontrolowała dostęp do portu i ujścia Parsęty, dziś jest malowniczym tłem dla jachtów.
Spacer szlakiem militarnym
Kołobrzeskie fortyfikacje najlepiej „czytać” w ruchu, jako fragment dłuższego spaceru. Warto zaplanować trasę, która łączy kilka punktów:
- Park im. Stefana Żeromskiego – przebiega tu, często niewidoczna na pierwszy rzut oka, linia dawnych umocnień nadbrzeżnych.
- Fort Ujście – przy latarni morskiej; dawny fort artyleryjski, który miał bronić wejścia do portu od strony morza.
- Reduta Morast – przykład umocnień nadwodnych, dziś spokojne miejsce na zdjęcia z panoramą portu.
- Pomnik Zaślubin Polski z Morzem – stojący mniej więcej w osi dawnego pasa obronnego, ważny dla historii najnowszej miasta.
Do tego dochodzą liczne mniejsze schrony, bunkry i umocnienia z czasów II wojny światowej oraz PRL – część z nich kryje się w lasach na obrzeżach miasta. Dla osób lubiących militaria Kołobrzeg to dobre miejsce na całodniową „terenową” eksplorację.
Port, latarnia i ślady dawnego uzdrowiska
Latarnia morska w Kołobrzegu to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta, ale mało kto pamięta, że dzisiejsza wieża to powojenna rekonstrukcja. Poprzednią latarnię zniszczyły działania wojenne, a obecna konstrukcja powstała na bazie fortu.
Sam port ma długą historię – od miejsca przeładunku soli i zboża, przez bazę marynarki, po dzisiejszą przystań statków wycieczkowych i kutrów. Warto przyjrzeć się detalom: starym nabrzeżom, torom kolejki portowej, magazynom. To one przypominają, że port nie zawsze był atrakcją turystyczną, ale pracującym na pełnych obrotach organizmem.
Od końca XIX wieku Kołobrzeg zaczął rozwijać się jako uzdrowisko. Część dawnych pensjonatów i sanatoriów przetrwała – często w mocno przebudowanej formie. W okolicach parku Żeromskiego i dalej, w stronę dzielnicy uzdrowiskowej, można wypatrzyć budynki z charakterystyczną architekturą kurortową: werandy, zdobione balkony, secesyjne detale.
Zabytki, które łatwo minąć
Poza „klasykami” Kołobrzeg ma kilka miejsc, które często umykają w pośpiechu, a dobrze dopełniają obraz miasta.
- Stary Ratusz – neogotycki budynek w centrum, nawiązujący do dawnej formy. Przed wojną serce życia miejskiego, dziś ważny punkt orientacyjny.
- Kamienice przy ul. Armii Krajowej i okolicach – nieliczne, które przetrwały wojnę. W ich fasadach widać dawny, bogaty Kołobrzeg mieszczański.
- Bindaż grabowy przy ul. Towarowej – zabytkowa aleja drzew kształtowanych tak, by tworzyły zielony tunel. Ślad dawnej mody kurortowej na „zielone salony spacerowe”.
- Cmentarz wojenny – miejsce, gdzie leżą żołnierze polegli w walkach o miasto. Dla wielu to dopiero tu historia 1945 roku staje się bardziej konkretna.
Te punkty pokazują Kołobrzeg jako miasto z pamięcią, a nie tylko kurort. Dobrze je wpleść w trasę między plażą a centrum, zamiast traktować jako „może kiedyś, jak zostanie czasu”.
Jak ułożyć zwiedzanie zabytków Kołobrzegu
Aby nie skończyć z chaotycznym zestawem „tu wieża, tam kościół, po drodze pomnik”, warto uporządkować zwiedzanie wokół trzech osi tematycznych:
- Oś sakralna i miejska – bazylika, ratusz, ocalałe kamienice, spacer po dawnym centrum.
- Oś militarna – latarnia z fortem, Reduta Morast, ślady twierdzy i schrony.
- Oś uzdrowiskowo–kurortowa – dawne pensjonaty, park Żeromskiego, bindaż grabowy, dzielnica uzdrowiskowa.
Każdą z nich da się „przejść” w 2–3 godziny, a przy dłuższym pobycie można je spokojnie rozłożyć na kilka dni. Taki podział pozwala zobaczyć, że Kołobrzeg to nie jedno miasto, lecz kilka nałożonych na siebie warstw historii – od solnego grodu, przez twierdzę, po współczesny kurort.